Báwo ni ẹ̀rọ ìṣírò ìdíyelé (inflation calculator) ṣe ń fi ìyípadà iye owó hàn
Owó kì í sábà pa iye kan náà mọ́ fún gbogbo àkókò. Owó tí ó rí ọjà oúnjẹ kíkún ní ọdún mẹ́wàá sẹ́yìn lè kàn bo apá kan ọjà kan náà yẹn lóde òní. Ẹ̀rọ ìṣírò ìdíyelé ń mú ìyípadà yìí wá sínú nọ́mbà tí ó ṣe kedere: o ń fi iye owó, ọdún ìbẹ̀rẹ̀, àti ìwọ̀n ìdíyelé sí i, ó sì sọ fún ọ iye tí owó náà tọ́ sí ní ọdún mìíràn ní ìgbà tí a bá ti ka owó ọjà tí ń gòkè kún. Ó ń sọ ìmọ̀lára kánkán tí ó sọ pé "ohun ọjà ti wọ́n sí i báyìí" di nọ́mbà tí ó ṣe kedere tí o lè fi wéra ní tòótọ́.
Kí ni ìdíyelé àti kí nìdí tí ó fi ń jẹ agbára rírà
Ìdíyelé (inflation) jẹ́ ìlọsókè gbogbogbò nínú owó àwọn ọjà àti iṣẹ́ jákèjádò ètò ọrọ̀ ajé lórí àkókò. A sábà ń díwọ̀n rẹ̀ nípasẹ̀ àwòrán owó bí i Ìwọ̀n Owó Aṣàrà (Consumer Price Index), tí ó ń tọpasẹ̀ owó apẹrẹ ọjà àti iṣẹ́ ní oṣù kọ̀ọ̀kan. Nígbà tí ìwọ̀n owó gbogbogbò bá gòkè, ẹyọ owó kọ̀ọ̀kan á rà kéré díẹ̀ ju ti tẹ́lẹ̀ lọ. Ìdínkù yẹn nínú ohun tí owó rẹ lè rà ní tòótọ́ ni a ń pè ní ìsọnù agbára rírà, ó sì ni ìdí kan ṣoṣo tí ó ṣe pàtàkì jùlọ tí ó jẹ́ kí ìdíyelé fi kan àwọn tí ń fi owó pamọ́ lásán.
Agbára rírà jẹ́ iye owó tí a sọ ní ọ̀nà ohun gidi: iye ọjà oúnjẹ, iye epo, iye wákàtí iṣẹ́ ẹnìkan tí iye owó kan lè rà. Tí owó ọjà bá gòkè ní ìdá 3 lọ́gọ́rùn-ún nínú ọdún kan nígbà tí owó rẹ dúró láìyípadà, owó náà á rà nǹkan bí ìdá 3 lọ́gọ́rùn-ún dín nínú ayé gidi ní òpin ọdún náà. Owó náà á dà bí ẹni náà kan nínú àkọọ́lẹ̀ rẹ, ṣùgbọ́n ó ń ṣe iṣẹ́ díẹ̀ jẹ́ẹ́jẹ́.
Iye owó tí a kò yọ ìdíyelé kúrò lòdì sí iye owó gidi, pẹ̀lú àpẹẹrẹ tí a ṣàyẹ̀wò
Láti lo ẹ̀rọ ìṣírò ìdíyelé dáadáa, ó ràn lọ́wọ́ láti yà èrò méjì sọ́tọ̀. Iye owó tí a kò yọ ìdíyelé kúrò (nominal) ni iye tí a tẹ̀ jáde lórí owó náà: 1000 jẹ́ 1000. Iye owó gidi (real) ni ohun tí iye náà lè rà ní tòótọ́, tí a ti ṣàtúnṣe fún ìyípadà owó ọjà. Ẹ̀rọ ìṣírò ìdíyelé ń so méjèèjì pọ̀.
Fojú inú wo pé o ní 1000 ní ọdún márùn-ún sẹ́yìn, ìdíyelé àpapọ̀ ní àkókò yẹn sì jẹ́ nǹkan bí ìdá 4 lọ́gọ́rùn-ún lọ́dọọdún. Owó ọjà ń kó papọ̀, nítorí náà ìwọ̀n owó lẹ́yìn ọdún márùn-ún jẹ́ nǹkan bí 1.04 tí a gbé sí agbára karùn-ún, tàbí nǹkan bí ìlọ́po 1.217 gaan ju ti tẹ́lẹ̀ lọ. Láti rà ohun tí 1000 rà nígbà náà, wàá nílò nǹkan bí 1217 báyìí. Yí ojú-ìwòye náà padà, ọgbọ́n kan náà á sọ fún ọ pé 1000 owó tí ó wà lọ́wọ́ báyìí ní agbára rírà gidi ti nǹkan bí 822 nìkan ní owó ọjà ọdún márùn-ún sẹ́yìn. Nọ́mbà tí a kò yọ ìdíyelé kúrò kò yí padà rárá, ṣùgbọ́n iye owó gidi já bọ́ ní ọ̀nà tí a lè rí.
Báwo ni ìdíyelé àkópọ̀ ṣe ń ṣiṣẹ́
Ìdí tí ìwọ̀n ọdọdún kékeré fi ń kójọ di àlàfo ńlá ni àkópọ̀. Ìlọsókè owó ọjà ọdún kọ̀ọ̀kan ń wáyé lórí ìpìlẹ̀ tí ó ga jù ti ọdún tí ó ṣáájú, kì í ṣe lórí ibi ìpilẹ̀ṣẹ̀ ìbẹ̀rẹ̀. Ní ìdá 4 lọ́gọ́rùn-ún, owó ọjà kì í gòkè ní ìdá 20 lásán ní ọdún márùn-ún; wọ́n ń gòkè ní nǹkan bí ìdá 21.7 lọ́gọ́rùn-ún nítorí pé ọdún kọ̀ọ̀kan ń kọ́ ara lé ọdún tí ó ṣáájú. Lórí àkókò gígùn, ipa náà á pọ̀ sí i ní ọ̀nà tí ó jinlẹ̀. Ní ìdá 3 lọ́gọ́rùn-ún tí ó dúró ṣinṣin, ìwọ̀n owó ọjà máa ń fẹ́rẹ̀ẹ́ di ìlọ́po méjì ní nǹkan bí ọdún 24, ìtumọ̀ èyí ni pé owó tí a fi sílẹ̀ láìfọwọ́kàn án lè sọnù ní ìdajì iye owó gidi rẹ̀ láàrin iṣẹ́ ìgbésí-ayé kan ṣoṣo. Ìṣírò lẹ́ẹ̀mọ́nà kan náà tí ó ń ràn àwọn ìdókòwò lọ́wọ́ láti dàgbà ni èyí, ṣùgbọ́n ó ń ṣiṣẹ́ ní ọ̀nà tí ó lòdì sí.
Kí nìdí tí owó tí kò sí lílo fi ń sọ iye rẹ̀, àti bí ó ṣe so mọ́ èlé àti ìdókòwò
Owó tí a kó pamọ́ sábẹ́ ilé, tàbí nínú àkọọ́lẹ̀ tí kò ń san èlé tí ó bójú mu, ń sọ iye owó gidi rẹ̀ lọ́dún kọ̀ọ̀kan tí ìdíyelé bá jẹ́ èròja rere. Àní owó tí ó ń jèrè èlé lè ṣì kùnà lẹ́yìn. Ohun tí ó ṣe pàtàkì ni èrè gidi: ìwọ̀n èlé yọ ìwọ̀n ìdíyelé kúrò. Tí àkọọ́lẹ̀ ìfowópamọ́ bá san ìdá 2 lọ́gọ́rùn-ún nígbà tí ìdíyelé jẹ́ ìdá 4 lọ́gọ́rùn-ún, ìwọ̀n owó náà á dàgbà ní ọ̀nà tí a kò yọ ìdíyelé kúrò ṣùgbọ́n ó á rọ̀ ní nǹkan bí ìdá 2 lọ́gọ́rùn-ún nínú agbára rírà gidi. Láti kàn dúró síbí kan náà, ìwọ̀n tí o ń jèrè gbọ́dọ̀ bá ìdíyelé mu; láti mú ọrọ̀ rẹ dàgbà, ó gbọ́dọ̀ borí i.
Ìdí nìyí tí ìdíyelé fi ń fa ọ̀pọ̀ ènìyàn kúrò nínú fífi owó pamọ́ lásán lọ sí ọ̀nà ìdókòwò. Àwọn ohun ìní tí ó ti máa ń bọ́ ìdíyelé lọ́rọ̀ sẹ́yìn lórí àkókò gígùn, bí i àwọn ọjà ìdókòwò (stocks) tí a ti pín sí ọ̀nà púpọ̀, ń fojú sọ́nà fún èrè gidi rere dípò kìkì èrè tí a kò yọ ìdíyelé kúrò. Àwọn irinṣẹ́ ìwọ̀n dúró ṣinṣin bí i àwọn bond lásán àti ìwé-ẹ̀rí ìfowópamọ́ (certificates of deposit) lè kùnà lẹ́yìn ìdíyelé, nítorí pé owó ìsanwó wọn dúró ṣinṣin nígbà tí owó ìgbésí-ayé ń gòkè lọ. Fífi èrè ìdókòwò tí a retí wéra pẹ̀lú ìsírò ìdíyelé jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣe tí ó wúlò jùlọ tí ẹni tí ń fi owó pamọ́ lè ṣe, ó sì bá ẹ̀rọ ìṣírò èlé àkópọ̀ mu ní ọ̀nà àdánidá láti rí ìdàgbàsókè àti ìjẹ ẹ̀gbẹ́-kejì.
Ẹ̀rọ ìṣírò ìdíyelé kì yóò sọ àsọtẹ́lẹ̀ ọjọ́ ọ̀la, nítorí pé ìdíyelé gidi ayé ń yàtọ̀ ní ọdún kọ̀ọ̀kan, kò sì sí ẹni tí ó mọ ìwọ̀n rẹ̀ ṣáájú. Ohun tí ó ń ṣe dáradára ni mímú ohun tí ó ti kọjá àti àwọn àbá lásán di ohun tí ó ṣe kedere, kí o lè ṣètò pẹ̀lú ojú tí ó ṣe kedere. Gbìyànjú àwọn ìwọ̀n àti àkókò díẹ̀, kí o sì ṣàwárí ìyókù gbogbo ẹ̀rọ ìṣírò wa láti fi ìdíwọ̀n apá kejì ìdogba náà hàn. Ojú-ìwé yìí jẹ́ fún ìmọ̀ nìkan, kì í sì ṣe ìmọ̀ràn owó.
Àwọn ìbéèrè tí a sábà máa ń béèrè
Kí gan-an ni ẹ̀rọ ìṣírò ìdíyelé ń ṣe?
Ó ń yí iye owó padà láti àkókò kan sí òmíràn nípa lílo ìwọ̀n ìdíyelé, ó ń fi iye tí wàá nílò nígbà tí ó ń bọ̀ láti pa agbára rírà kan náà mọ́ hàn, tàbí bí owó lónìí ṣe kéré tó ní owó ọjà ìgbà tí ó ti kọjá.
Kí ni ìyàtọ̀ láàrin iye tí a kò yọ ìdíyelé kúrò àti iye gidi?
Iye tí a kò yọ ìdíyelé kúrò ni iye tí a tẹ̀ jáde lórí owó, tí kò ń yípadà. Iye gidi ni ohun tí owó náà lè rà ní tòótọ́ ní ìgbà tí a bá ti ka ìyípadà owó ọjà. Ìdíyelé ń dín iye gidi kù nígbà tí ó ń fi nọ́mbà tí a kò yọ ìdíyelé kúrò sílẹ̀ láìfọwọ́kàn án.
Kí nìdí tí ìwọ̀n ìdíyelé kékeré fi ṣe pàtàkì bẹ́ẹ̀ lórí àkókò?
Nítorí pé ìdíyelé ń kó papọ̀. Ìlọsókè owó ọjà ọdún kọ̀ọ̀kan ń kọ́ ara lé ìpìlẹ̀ tí ó ti ga tẹ́lẹ̀, nítorí náà ìwọ̀n ọdọdún kékeré ń kójọpọ̀ di àlàfo ńlá. Ní nǹkan bí ìdá 3 lọ́gọ́rùn-ún, owó ọjà lè fẹ́rẹ̀ẹ́ di ìlọ́po méjì láàrin nǹkan bí ọdún 24.
Ǹjẹ́ jíjèrè èlé ha ń dáàbò bo owó ìfowópamọ́ mi lọ́wọ́ ìdíyelé?
Kìkì tí ìwọ̀n èlé bá ga ju ìwọ̀n ìdíyelé lọ. Nọ́mbà tí ó ṣe pàtàkì ni èrè gidi, tí ó jẹ́ èlé yọ ìdíyelé kúrò. Tí èlé bá kùnà lẹ́yìn ìdíyelé, ìwọ̀n owó rẹ á dàgbà lórí ìwé ṣùgbọ́n ó á sọ agbára rírà gidi.
Kí nìdí tí kíkó owó pamọ́ láìlò fi léwu nígbà ìdíyelé?
Owó tí kò sí lílo ń jèrè díẹ̀ tàbí kò jèrè rárá, nítorí náà ìdíyelé rere ń dín ohun tí ó lè rà kù déédéé. Owó náà á dà bí ẹni náà kan nínú àkọọ́lẹ̀ rẹ, ṣùgbọ́n lọ́dún kọ̀ọ̀kan ó ń rà ọjà àti iṣẹ́ tí ó dín kù ní ayé gidi.
Ǹjẹ́ ẹ̀rọ ìṣírò ìdíyelé lè sọ àsọtẹ́lẹ̀ ìdíyelé ọjọ́ ọ̀la?
Rárá o. A kò mọ ìdíyelé ọjọ́ ọ̀la, ó sì ń yípadà lọ́dún dé ọdún. Ẹ̀rọ ìṣírò ń lo ìwọ̀n tí o yàn tàbí àwọn dátà ìgbà tí ó ti kọjá sí àkókò tí ó ti kọjá. Ó jẹ́ irinṣẹ́ ètò àti ìfiwéra, kì í ṣe àsọtẹ́lẹ̀.